Giải Bài 2 trang 27 SGK Ngữ văn 12

Gợi ý trả lời

a. *"Như một bậc vĩ nhân nhũn nhặn, nó giơ quả đấm chào loài người, nhảy xuống đất, lên xe hơi."*

- Nghịch ngữ: cụm từ "(như một) bậc vĩ nhân nhũn nhặn" đặt trong tương quan với chủ thể "nó" và hành động "giơ quả đấm chào loài người".
- Căn cứ xác định: Nghịch ngữ là cách kết hợp những từ ngữ biểu thị các khái niệm, sắc thái đối lập, mâu thuẫn nhau trong cùng một kết cấu. Ở đây:
- "Vĩ nhân" chỉ con người lớn lao, kiệt xuất, cao quý, đáng kính; còn "nhũn nhặn" lại là sự khiêm nhường, nhỏ nhẹ của người bình thường — hai sắc thái vốn khó đi cùng nhau, nay bị ghép vào một đối tượng.
- Danh xưng trang trọng "bậc vĩ nhân" lại được gán cho "nó" (Xuân Tóc Đỏ — kẻ vô học, lưu manh) và đi liền với cử chỉ thô lỗ, trịch thượng "giơ quả đấm chào loài người" — hoàn toàn trái ngược với tầm vóc, phong thái của một vĩ nhân thật sự.
- Chính sự đối lập giữa lời tán tụng cao sang và bản chất tầm thường, hành vi kệch cỡm của đối tượng là dấu hiệu để nhận ra nghịch ngữ, qua đó bật lên tiếng cười mỉa mai, châm biếm thói học đòi làm "vĩ nhân" của xã hội "thượng lưu" rởm.

b. *"Bước đường công danh của ông cũng bắt đầu từ chức lí trưởng, vượt qua những bậc phó tổng…"*

- Nghịch ngữ: cụm từ "bước đường công danh" đặt bên cạnh những chức phận "lí trưởng", "phó tổng" (và các chức dịch hương thôn khác).
- Căn cứ xác định:
- "Công danh" là từ ngữ trang trọng, vốn dùng để nói về sự nghiệp, danh vọng lớn lao (đỗ đạt, làm quan, lưu danh) — mang sắc thái cao quý.
- Thế nhưng cái "công danh" ấy lại chỉ là việc leo dần qua những chức dịch nhỏ bé, tầm thường ở làng xã (lí trưởng → phó tổng…) — vốn chẳng có gì vẻ vang.
- Sự mâu thuẫn giữa cách nói trang trọng ("bước đường công danh") và thực chất nhỏ nhen, quẩn quanh nơi hương thôn của đối tượng chính là căn cứ nhận diện nghịch ngữ, tạo nên hàm ý mỉa mai, hạ bệ cái danh phận được thổi phồng của nhân vật.

Khái quát căn cứ chung: đều dựa vào sự kết hợp bất thường của những từ ngữ/khái niệm trái ngược nhau về ý nghĩa và sắc thái (cao quý ↔ tầm thường, trang trọng ↔ kệch cỡm) trong cùng một câu, nhờ đó tạo ra hàm ý mỉa mai, châm biếm.